W zwi\u0105zku z organizowanymi w dniach 5-7 czerwca 2019 r. w Zagrodzie Kurpiowskiej w Kadzidle warsztatami etnograficznymi \u201eGin\u0105ce Zawody\u201d, kt\u00f3rych tegorocznym has\u0142em przewodnim jest ciesielstwo, chcieliby\u015bmy pokr\u00f3tce przedstawi\u0107 to niepopularne dzi\u015b rzemios\u0142o.<\/p>\n
Ciesielstwo jest to nazwa zawodu wykonywanego przez cie\u015bl\u0119, czyli rzemie\u015blnika zajmuj\u0105cego si\u0119 obr\u00f3bk\u0105 drzewa, stawiaj\u0105cego drewniane budynki lub ich cz\u0119\u015bci. Na wsi kurpiowskiej by\u0142 to zaw\u00f3d powa\u017cany niemal tak samo jak rolnictwo. O dobrym fachowcu m\u00f3wiono, \u017ce jest \u201ewyuczony\u201d lub \u201ezawo\u0142any\u201d, np. \u201ecie\u015bla zawo\u0142any\u201d lub \u201ecie\u015bla z zawo\u0142ania\u201d. W XIX wieku wytworzy\u0142a si\u0119 grupa rodzimych fachowc\u00f3w, kt\u00f3rzy swoje umiej\u0119tno\u015bci przekazywali z ojca na syna. Opr\u00f3cz takich z czasem znani stali si\u0119 rzemie\u015blnicy \u201eze \u015bwiata\u201d, kt\u00f3rzy specjalizowali si\u0119 wy\u0142\u0105cznie w wykonywaniu tego zawodu. Byli to g\u0142\u00f3wnie Mazurzy i \u017bydzi. Jednak przewa\u017cnie tego typu prac\u0105 zajmowali si\u0119 miejscowi rolnicy, kt\u00f3rzy w ten spos\u00f3b dorabiali sobie. Po wojnach, gdy odbudowa\u0107 trzeba by\u0142o wiele kurpiowskich dom\u00f3w, \u201eto ka\u017cdy zostawa\u0142 cie\u015bl\u0105, bo wszystko by\u0142o zniszczone i ka\u017cdy musia\u0142 budowa\u0107 sobie siedlisko\u201d. Podstawy ciesio\u0142ki zna\u0142o wielu, poniewa\u017c majster do dyspozycji musia\u0142 mie\u0107 pomocnik\u00f3w, przewa\u017cnie 5-6, najwi\u0119cej 10 os\u00f3b. Pomocnicy mogli by\u0107 robotnikami zorganizowanymi przez cie\u015bl\u0119 lub przez gospodarza. Ci drudzy rekrutowani byli z biedniejszej ludno\u015bci wsi, niekiedy by\u0142a to rodzina gospodarza, a nawet sam gospodarz, kt\u00f3ry chcia\u0142 w ten spos\u00f3b zmniejszy\u0107 koszty budowy.<\/p>\n
Cie\u015bla, podobnie jak inni rzemie\u015blnicy, potrzebowa\u0142 narz\u0119dzi. Pierwotnie wykonywane by\u0142y one przez niego samego lub na zam\u00f3wienie przez miejscowego kowala, z czasem wyparte zosta\u0142y przez produkty fabryczne. Do XX wieku podstawowym narz\u0119dziem ciesielskim by\u0142 top\u00f3r. Pierwotnie cie\u015ble zajmowali si\u0119 r\u00f3wnie\u017c przygotowanie i obr\u00f3bk\u0105 bali. P\u00f3\u017aniej zajmowali si\u0119 tym tracze. Z czasem topory zast\u0105pione zosta\u0142y przez mniejsze siekiery i r\u00f3\u017cnego rodzaju pi\u0142y. Cie\u015bla posiada\u0142 od 2 do 3 siekier, u\u017cywa\u0142 ich do \u015bcinania drzewa, okorowywania, ociosywania, zaciosywania w\u0119g\u0142\u00f3w, a kiedy\u015b \u0142upania desek. Posiada\u0142 tak\u017ce kilka rodzaj\u00f3w pi\u0142: pi\u0142\u0119 traczn\u0105, zwan\u0105 te\u017c \u201e\u017celazem\u201d, pi\u0142\u0119 dwur\u0119koje\u015bciow\u0105, pi\u0142\u0119 stolarsk\u0105 \u201ezask\u0119\u201d, pi\u0142k\u0119 r\u0119czn\u0105 \u201estylzask\u0119\u201d. Rozpropagowanie r\u00f3\u017cnego rodzaju pi\u0142 przyczyni\u0142o si\u0119 do zwi\u0119kszenia ozdobno\u015bci nadokiennik\u00f3w i szalowa\u0144 w\u0119g\u0142\u00f3w (listew ozdabiaj\u0105cych naro\u017ca cha\u0142up). Do wykonywania wszelkiego rodzaju otwor\u00f3w s\u0142u\u017cy\u0142y \u015bwidry i d\u0142uta, a do zewn\u0119trznej obr\u00f3bki drewna o\u015bniki i strugi (inaczej nazywane heblami). Kolejnym rodzajem narz\u0119dzi ciesielskich stanowi\u0105 narz\u0119dzia miernicze: w\u0119gielnica s\u0142u\u017c\u0105ca do wyznaczania k\u0105t\u00f3w prostych, poziomice, cyrkle, kliny do wykre\u015blania wyci\u0119\u0107 w belkach, \u201ekozy\u201d do mierzenia szeroko\u015bci bali i g\u0142\u0119boko\u015bci otwor\u00f3w, sznury, cal\u00f3wki oraz s\u0105\u017cnie do mierzenia d\u0142ugo\u015bci. S\u0105\u017ce\u0144 by\u0142a to dawna miara d\u0142ugo\u015bci, a tak\u017ce narz\u0119dzie – listwa d\u0142uga na rozpi\u0119to\u015b\u0107 ramion. Obecnie s\u0105\u017ce\u0144 wynosi 182 cm.<\/p>\n
Cha\u0142upa stawiana by\u0142a w 8-12 dni. Gospodarz wybiera\u0142 miejsce i przygotowywa\u0142 je pod budow\u0119, zwozi\u0142 ca\u0142y materia\u0142. Majster przed prac\u0105 ogl\u0105da\u0142 miejsce i budulec, omawia\u0142 form\u0119 i rodzaj budynku, uzgadnia\u0142 termin oraz cen\u0119. Umowy by\u0142y ustne, niekiedy w obecno\u015bci \u015bwiadk\u00f3w. Cie\u015ble wywi\u0105zywali si\u0119 z danego s\u0142owa i starali si\u0119 wykona\u0107 jak najlepiej i naj\u0142adniej zlecenie, gdy\u017c wykonanie \u015bwiadczy\u0142o o ich umiej\u0119tno\u015bciach, by\u0142o niejako reklam\u0105. Za prac\u0119 otrzymywa\u0142 dawniej 5 metr\u00f3w \u017cyta, przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 od 40 do 50 z\u0142, a w latach pi\u0119\u0107dziesi\u0105tych ponad 1500 z\u0142. Ceny za budynki gospodarcze by\u0142y ni\u017csze, wyj\u0105tki stanowi\u0142y czasami obory. Umow\u0119 nale\u017ca\u0142o \u201eprzypi\u0107\u201d, dopiero potem nabiera\u0142a mocy sprawczej. Budowano na przedn\u00f3wku, czyli z ko\u0144cem maja, na pocz\u0105tku czerwca, kiedy by\u0142o ma\u0142o prac rolnych. Po u\u0142o\u017ceniu podwaliny (najsolidniejszej, spodniej belki, kiedy\u015b ciosano na niej krzy\u017c, wk\u0142adano pod ni\u0105 wianki \u015bwi\u0119cone w oktaw\u0119 Bo\u017cego Cia\u0142a) na fundamentach z 4-6 kamieni gospodarz zobowi\u0105zany by\u0142 wyprawi\u0107 pocz\u0119stunek zwany \u201ezak\u0142adzinami\u201d sk\u0142adaj\u0105cy si\u0119 z piwa, w\u00f3dki, kie\u0142basy itd. W pocz\u0119stunku uczestniczyli czasem s\u0105siedzi. Po zak\u0142adzinach stawiano \u015bciany. Najlepsi fachowcy przygotowywali wszystko najpierw na ziemi, mierzyli, przycinali, ciosali, p\u00f3\u017aniej w dwa dni stawiali ca\u0142e zr\u0119by. Mniej biegli cie\u015ble dopasowywali i przycinali bale na bie\u017c\u0105co. Pod mur\u0142aty (zwane te\u017c \u201eopasiami\u201d lub \u201eocapami\u201d), czyli pod ostatnie belki \u015bcian, lekko wysuni\u0119te, na kt\u00f3rych wspiera\u0142y si\u0119 krokwie, podk\u0142adano kiedy\u015b przepisane cztery ewangelie, by chroni\u0142y dom (zw\u0142aszcza przed grzmotami). We wcze\u015bniejszego typu cha\u0142upach, na tramie (belce sufitowej biegn\u0105cej wzd\u0142u\u017c ca\u0142ego budynku) cie\u015ble wyd\u0142ubywali sw\u00f3j znak, nazwisko fundatora oraz inwokacj\u0119. Po wzniesieniu wi\u0119\u017aby dachowej nast\u0119powa\u0142o zako\u0144czenie prac, czego oznak\u0105 by\u0142o wywieszanie na szczycie wianka oraz przybijanie upi\u0119kszonego w kwiaty i ga\u0142\u0119zie drewnianego topora, w\u0119gielnicy i pi\u0142y. Na zako\u0144czenie gospodarz wyprawia\u0142 ostatni zakrapiany pocz\u0119stunek i wyp\u0142aca\u0142 wynagrodzenie.<\/p>\n
<\/p>\n
Autor: Maria Kulczyk<\/p>\n
<\/p>\n
Adamus Krystyna, Tradycyjna obr\u00f3bka drewna na Kurpiowszczy\u017anie<\/em>, [w:] Kutrzeba-Pojnarowa Anna (red.), Kurpie. Puszcza Zielona. II<\/em>, Wroc\u0142aw-Warszawa-Krak\u00f3w, 1964, s. 216-243.<\/p>\n Pokropek Marian, Przebieg budowy i organizacja <\/em>pracy, [w:] Pokropek Marian, Budownictwo drewniane Kurpi\u00f3w Puszczy Zielonej<\/em>, Ostro\u0142\u0119ka, 2016, s. 152-178.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" W zwi\u0105zku z organizowanymi w dniach 5-7 czerwca 2019 r. w Zagrodzie Kurpiowskiej w Kadzidle warsztatami etnograficznymi \u201eGin\u0105ce Zawody\u201d, kt\u00f3rych tegorocznym has\u0142em przewodnim jest ciesielstwo, chcieliby\u015bmy pokr\u00f3tce przedstawi\u0107 to niepopularne dzi\u015b rzemios\u0142o.<\/p>\n","protected":false},"author":3,"featured_media":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"_lmt_disableupdate":"","_lmt_disable":"","_monsterinsights_skip_tracking":false,"_monsterinsights_sitenote_active":false,"_monsterinsights_sitenote_note":"","_monsterinsights_sitenote_category":0,"ngg_post_thumbnail":0,"footnotes":""},"categories":[3],"tags":[],"class_list":["post-3281","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-aktualnosci"],"acf":[],"modified_by":"Daniel Go\u0142a\u015b","_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3281","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/3"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=3281"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3281\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":3282,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/3281\/revisions\/3282"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=3281"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=3281"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeum.ostroleka.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=3281"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}